donderdag 15 januari 2015

Were you Charlie?

Praise to all the newspapers who had the guts to reprint the Charlie Hebdo cartoons on their front page. There were far too few of them. A couple of hours after the horrible attack in Paris, I was still hoping for a Charlie Effect: “If you kill someone for a cartoon, you will see it reprinted the next day in a thousand newspapers”. Except for a couple of courageous European newspapers, that hope proved forlorn. In the past week, a number of excuses have cropped up for not showing the images.

Why add fuel to the fire and provoke Muslims once again? Why distribute the very same cartoons for which so much blood has been shed already? Do you really want more victims on your conscience?

This line of reasoning sounds conciliatory and soothing, but is in fact perverse and cowardly. We should not print the cartoons because they offend Muslims, but despite the fact that they do.
First and foremost, those cartoons are news. They were the direct occasion and motive for a horrible murderous raid, as the perpetrators themselves took care to point out. Newspaper readers have the right to know precisely which pencil strokes provoked so much hatred as to necessitate a suicidal blood-soaked revenge.

By choosing not to reprint the cartoons in any form, despite their overwhelming news value, newspapers are capitulating to terrorism. The demand of the terrorists, that their prophet shall be neither depicted nor mocked by anyone, ever, is thereby fulfilled.  

But why insist on reprinting them everywhere? Those cartoons were spreading like wildfire on social media anyway. For anyone who wants to see them, they are just a few clicks away. We can defend other people’s right to blaspheme without exercising that right ourselves. Freedom of expression is a right, not a duty. As The Guardian wrote in a collective editorial: “defending the right of someone to say whatever they like does not oblige you to repeat their words.”

This attitude is a more subtle form of cowardice. If just a few newspapers have the courage to show the cartoons, only they will bear the brunt of religious extremism. The fewer people show them, the higher the hazard for the courageous. And if no-one shares them, the terrorists have won.

The fear of newspaper editors to show the cartoons is understandable. The Hamburger Morgenpost had its offices firebombed after reprinting them. The Turkish secular newspaper Cumhuriyet Daily has received countless death threats after announcing they would reprint some of the cartoons. In the end, the actual blasphemous material (the depiction of the prophet) ended up as a small black-and-white image in the column section.  

Vous êtes Charlie? More people should’ve been Charlie in 2006, when the satirical magazine was among the few having the guts to reprint the Danish cartoons. Back then, this was widely condemned as an act of needless “provocation”, and got the magazine involved in a lawsuit for racism (a preposterous accusation). Because of the cowardice of other media, a small and vulnerable satirical magazine became the lonely focal point of all religious hatred.

What we needed back then, and still need, is an avalanche of cartoons depicting the prophet. Not to deliberately offend devout Muslims, but to desensitize the extremists. That strategy proved effective with other religions, who have learned the hard way that, in a free society, anyone has the right to criticize and mock their beliefs. Sadly, even today, most major American news outlets refuse to reprint the cartoons, out of misplaced ‘respect’ for religious sensibilities. Sure they defend the right to blaspheme. It’s just that they’d rather have someone else standing in the firing line.

But how can you force anyone to endorse offensive and racist cartoons? There is no duty to offend. This call for ‘solidarity’ amounts to browbeating everyone into further insulting an already oppressed religious minority. That is itself an infringement of free speech.

Reprinting a cartoon out of solidarity with the victims of a hate crime, as a way of affirming their right to have published it, does not mean that you endorse its message. No-one forces anyone to like the Charlie Hebdo cartoons. If you are a journalist and you think a cartoon is highly offensive, you would still reprint it if newsworthy, if only to show how offensive it is. When Gerald Scarfe published a cartoon of Benjamin Netanyahu in the Sunday Times last year, reminiscent of the ancient blood libel charge, Jewish newspapers also reprinted the cartoon. Were they therefore endorsing its anti-Semitic message? Of course not. The cartoon was just news, and they were discussing it in the only sensible way: by showing it.

By the accounts of some apologists who refuse to show them, you are almost led to believe that the avenged Charlie Hebdo cartoons were vile, racist, xenophobic drivel. In order to rationalize their own cowardice in the face of religious extremism, many newspapers now pretend that the drawings are so terribly offensive that it would hurt their readers' eyes to see them. This is to exaggerate the sensibilities of even most devout Muslims. The charge of racism is a particularly ridiculous one, given the explicitly left-wing, anti-racist orientation of Charlie Hebdo. It is also completely irrelevant, as there is no indication at all that the Paris attacks were in retaliation for alleged racism. The murderers, as they made abundantly clear at the crime scene, were avenging the prophet Mohammed, not any alleged Arab "race" (they did not even share the same ethnic background).

This is one of the persistent ironies of religious apologists on the Left: some would rather slander their own (dead) allies as "racists" than incriminate a certain opium of the people. They are staining the memory of those brave souls in Paris. 


The Relentless Retreat: God in the Age of Science.

(Review essay - to appear in Reports of the National Center for Science Education)
The Relentless Retreat: God in the Age of Science.
Is there anything more to be said about the conflict between science and religion? Numerous peace efforts have tried to reconcile both parties, but their territorial disputes refuse to settle down. In Religion and the Sciences of Origins, philosopher and Christian apologist Kelly James Clark focuses on questions about origins (of life, the universe and everything), one notable area where the “religious rubber meets the science road” (p. 7). After sketching the possible models for thinking about science and religion as he sees them (Conflict, Separation and Integration), Clark discusses a number of episodes in the history of science – the scientific revolution, the Galileo affair, the reception of Darwin’s theory – and moves on to some miscellaneous topics in the second half: fine-tuning arguments, the salutary effect of religion on society, dualism and the existence of the soul, the foundations of morality, free will, and science/religion in Judaism and Islam.  Borrowing the medieval metaphor of the Doctrine of the Two Books, Clarke maintains that there is no genuine conflict between science (The Book of Nature) and monotheistic religion (The Book of Scripture). Religious believers need not fear the discoveries of science, as these do not jeopardize their faith. The study of either Book can only enrich one’s understanding of the other. Religion and the Sciences of Origins follows an endless spate of books on science and religion, most of them purporting to show that the twain can meet and live in harmony (see for example recent works by Alvin Plantinga, Alister McGrath, Michael Ruse, John Haught, Kenneth Miller). Clarke’s contribution, which is accessible for a lay audience and requires no special background, continues that theme.

The Conflict Thesis
In this essay, I will focus on Clark’s central argument about the relationship between science and religion: that the conflict view is hugely overblown, a fantasy of militant atheists and other culture warriors, and that both science and religion can co-exist in peaceful harmony, provided they stay on their respective turf.
The root of the conflict view, according to Clark, is the thesis, defended by ‘new atheists’ such as Richard Dawkins, Jerry Coyne, and Victor Stenger, that God can be regarded as a scientific hypothesis that has failed to garner empirical support, or has even been decisively refuted. Many phenomena that were previously attributed to divine intervention, or so defenders of the conflict view argue,  are now understood in terms of perfectly natural processes. For Clark, this view is totally misguided: God is a person, and religious faith is more like belief in the existence of other minds, something that people directly intuit rather than infer from empirical data (readers familiar with Reformed epistemology will recognize Alvin Plantinga’s account about “properly basic belief”).  Clark’s claim that “God is not a scientific hypothesis,” however, plays on an equivocation. To be sure, the God ‘hypothesis’ does not look much like, say, the nebular hypothesis of the formation of the solar system. It did not arise from careful empirical investigation of nature, and religious believers who endorse such beliefs do not do so tentatively and after carefully examining the available evidence. A less polite way of saying this is that believers tend to be intransigent and dogmatic. In that sense, indeed, God is not a scientific hypothesis. But all that is irrelevant for the conflict view: belief in a supernatural Creator amounts to a scientific hypothesis in the sense that it has testable empirical consequences, is amenable to scientific investigation, and would make a genuine difference for science if true (Fishman 2009). That is precisely the heart of the conflict thesis: because it makes factual claims about reality, religion encroaches on the domain of science and is vying for the same explanatory domain, even if does not remotely look like science. To think that God is “not on the scientific radar” (p. 6), as Clark does, just because theism did not emerge as a result of the hypothetico-deductive method, is a category mistake.
What about all the different ways in which science has contradicted religious Scriptures? “The Bible is not a textbook of science,” according to Clark, and was never meant to be taken literally. For Clark, apparently taking the divine origin of the Bible at face value (p. 77), God had no choice but to stoop down to the intellectual level of his creatures when he chose to reveal himself to them. He had to speak in their own language. After all, if God had simply dictated the true mathematical description of the cosmos (p. 71), his Chosen People would have been dumbfounded. It is almost too obvious to remark that this is a false dilemma. If I were God, here is how I would start Genesis: “In the beginning the world burst forth from a huge explosion, and the light was so seething hot that nothing could survive.” As for the place of the Earth in the universe, surely even illiterate goat herders could understand something like this: “Behold, the Earth under your feet is round like a sphere, and with every turn of the seasons it traces a path round the Sun, in the shape of an outstretched circle. And the Sun is like a burning hot furnace and far away from the earth, but the moon is much closer.”[1] At any rate, this makes a lot more sense than most of the stuff from the Book of Revelation. A divine Revelation does not need to be stuffed with equations to be consistent with the scientific facts.
Clark is fair in at least one regard: in reconciling science and religion, he provides equal disservice to both. The most important distortion of science in this book, which is unfortunately also promulgated by high-profile scientific organizations such as the NCSE and the AAAS, is that science is by its very nature restricted to natural causes and explanations, and must remain studiously neutral on questions about the supernatural. God can never fail as a scientific hypothesis, or so the doctrine of methodological naturalism claims, because he never entered the scientific arena in the first place. He may or may not exist, but science has no say on the matter. I think this is a politically convenient fiction, which does not survive philosophical scrutiny and historical analysis (Edis 1998; Boudry, Blancke et al. 2010; Fishman and Boudry 2013). It has also backfired, because it creates the impression that science has unfairly excluded God (see the ID propaganda movie Expelled) from serious consideration. The Intelligent Design (ID) folks had a field day with that one.
The doctrine of “methodological naturalism” is just one among several straitjackets that Clarke wants to force science in. In his view, science also assumes the non-existence of immaterial entities, it rules out personal (agential) explanations from consideration (archaeologists would be surprised), it presupposes the regularity of natural laws, it must favor simple theories over more complex ones, and it is inconceivable without the a priori assumption of the intelligibility of nature. But science does not adopt such inviolable methodological strictures from the outset. It is like Otto Neurath’s ship, being built and reconstructed along the way, out in the open sea. Indeed, Clark gets the story exactly backward: for example, why would scientists need to presuppose the regularity of nature, instead of adopting it as a working hypothesis that can be checked every time we consult nature (Fishman and Boudry 2013)? Is the preference for simplicity really just a quirk of scientists, an irreducible assumption, or could there be good probabilistic and evidential reasons for it (e.g. Forster and Sober 1994; Fishman and Boudry 2013)? Contra Clark, science does not carry an a priori bias against personal (agential) explanations for phenomena. Rather, as a result of centuries of scientific investigation, earlier animistic, anthropomorphic, and teleological views have gradually been superseded by more parsimonious and unifying impersonal explanations. Putting the cart before the horse here quickly leads to absurdities. Why, for example, don’t we find scientists positing “teeny tiny elves” to account for the behavior of subatomic particles? For Clark, this is because of a scientific “prejudice … against persons as the causes of material reality” and a “value commitment to natural causes” (p. 18).[2] In other words, if it were not for materialist “prejudice”, we could have had little elves reigning over the microscopic realm.
History of warfare
This book contains many confident assertions that the received knowledge on the clashes between science and religion is completely wrong. Andrew Dickson White’s monumental A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom, which contains literally hundreds of examples of theology forestalling scientific progress, is brushed aside as “deeply flawed” (p. 24), but we never learn exactly why. Perhaps we should have a look at one of the most famous episodes in this warfare, which Clark discusses at some length: Galileo’s quarrel with the Inquisition. The received story of the scientific hero being persecuted for heresy, as summarized by Clark, is “nearly completely false” (p. 46). Why? For starters, according to Clark, because Galileo himself was guilty of “arrogance” and impertinent “sarcasm” (p. 49) in his Dialogues, and because he had dared to step on the Pope’s toes. Finally, his “timing was poor” (p. 51). Galileo, it should be borne in mind, had the foolhardy idea of being born in the aftermath of the Protestant Reformation, when the Catholic Church had grown anxious about dissident views. Clark comes close to condoning the Inquisition and blaming Galileo for his temerity. The Church, you see, was genuinely concerned with the “eternal destiny” of its flock, which they would not allow philosophical “mavericks” like Galileo to jeopardize. “A kinder and gentler Galileo might have succeeded where the actual Galileo failed” (p. 51). More plausibly, such a gentler soul would have shut up about heliocentrism in the first place, as the Inquisition, who had burned Giordano Bruno at the stake for his heretical views a mere 16 years ago, was pressuring him to do. In Clark’s view, just because someone was condemned with heresy by the Holy Inquisition for denying the literal truth of Scripture, and was being threatened with torture in the process, does not mean that there was a conflict between science and religion. It all boiled down to a “lack of scientific evidence” (p. 52). In Clark’s own words: “The conflict, and there surely was one, was more science versus science than science versus religion.” From reading Clark, you would almost believe that the Holy Inquisition was an early and exemplary model of academic peer review.
The Doctrine of the Two Books
Many of the pioneers of the Scientific Revolution, as Clark rightly points out, were devoutly religious men. These scientists reconciled their faith with their investigations of nature by upholding the Doctrine of the Two Books, to which Clark devotes considerable attention. According to this doctrine, famously defended by Francis Bacon, Truth can never contradict Truth, so if The Book of Nature seemed to be at odds with Scripture, we should blame our limited understanding of Scripture. But does this show that science and religion can live in harmony? Francis Bacon, along with luminaries such as Newton and Boyle, were confident that investigations of the natural world would leave the basic tenets of the Bible intact. Perhaps some specific interpretation of the Bible would need to be abandoned, but that was all for the greater glory of God. Little did these devout religious men expect that their intellectual descendants – modern scientists – eventually were to give up the young age of the Earth, the Flood, the miracle stories, the existence of Adam and Eve, the garden of Eden, the special creation of humans, the virgin birth, the Resurrection of Jesus, and just about every other factual tenet of Christianity. If they had foreseen what the Book of Nature had in store for them, and how it would tear the other Book to shreds, they might have paused before opening that Pandora’s box.
The Doctrine of the Two Books foreboded trouble from the very start, because it could only accommodate changes in one direction: from Nature to Scripture, never the other way around. The infallibility of Scripture, while still professed in principle, would eventually be reduced to a paper tiger. In Clark’s own defense of the Doctrine of the Two Books (pp. 95-96), the message of Scripture seems to be whatever is left standing after the latest scientific developments, with the rest demoted to the status of metaphor and allegory. That raises the question: is there a single proposition in the Bible that Clark considers non-negotiable? And if so, on what basis? Perhaps Jesus never existed in the first place. If Adam was just a metaphor, why not his successor, the Second Adam?
The Retreat of Religion
Whenever scientific knowledge advances, religion is forced to retreat. The current position occupied by many theologians who reject creationism and Intelligent Design is called ‘theistic evolutionism’: evolution by natural selection has occurred, but God was somehow keeping evolution on track, for example by fiddling with “random” mutations, conveniently ensuring that such interventions escape his creatures’ scientific efforts to detect them. Clarke, although it is hard to pin him down, seems to be favorable to this view: “God could ensure … that mutations occur (through natural processes) as needed” (p. 107). He also toys with various other models for allowing divine creativity even if mutations are “random” in the strong sense of being unpredictable. Never mind that there is not a scintilla of evidence for this directionality (as there could be), or for some sort of “Riverboat Gambler” God behind the scenes (p. 110).
What remains then of the Book of Scripture, after Clark’s reconciliation with the Book of Nature? Well, the phrase “Let there be light” in Genesis can still be interpreted, through a wild stretch of imagination, as God stooping down to humanity to inform us about Big Bang cosmology. “Intelligent design,” a modern-day heir of natural theology, may be discredited in the eyes of most theologians, but cosmology may still leave a number of gaps in the fabric of the cosmos for God to fill up. According to the ‘fine tuning’ arguments that are currently in vogue, the fundamental physical constants in our universe seem to lie within a very narrow range, outside of which the cosmos would not be conducive to the formation of matter and solar systems, let alone be hospitable to intelligent life. Surely this is a sign of God’s providence. However, even if we grant that life is viable only within a certain range of physical values, which is a premature conclusion at this point, there are plenty of natural explanations on offer for this appearance of fine-tuning (Carroll 2012). In the multiverse model arising from string theory, for example, the constants of nature vary from one place to the other, and the existence of certain life-conducive regions is a matter of sheer happenstance. Clark is aware of this possibility, and although he spends a whole chapter on fine-tuning arguments for the existence of God, at the same time he is already hedging his bets and anticipating the next retreat: if one of the multiverse models of the cosmos should be borne out, and fine-tuning arguments would go out of the window, this, too, would count in favor of theism: “God in his goodness may indeed have created everything – every possible kind of thing in the universe. … The multiverse might be the ultimate expression of divine goodness and creativity.” (p. 205). So either God, in his loving providence, has created one universe carefully tailored for life, or in his infinite profligacy, has created a whole plethora of worlds, the finely-tuned and the messed-up ones alike. Either way, praise be unto Him! This “Heads I win, Tails you lose” approach to theology betrays a desperation to maintain a cherished belief at any cost, regardless of the evidence. Note also that by invoking the fine-tuning argument, Clark is tacitly conceding that evidence is in fact relevant to the God question – thereby undermining his claim that God is not a scientific hypothesis.
In science, this kind of reasoning would be met with ridicule, but for theology, being ”another way of knowing”, different rules seem to apply. Towards the end of his book, Clark discusses one type of multiverse model, in which there is a succession of expanding and contracting universes, with the constants of nature being shuffled every time a collapsing universe turns into a freshly exploding one. Following an argument of Roger Penrose, Clark argues that the second law of thermodynamics (the inexorable rise of entropy in a closed system) would prevent life from arising in such a multiverse. After a few rounds of banging and squeezing, after all, the usable energy (with low entropy) of such a multiverse would be depleted, leaving too little time and opportunity for the right physical conditions for life to arise by chance. But what about the resurrection of the dead, a prospect which Clarke apparently takes serious (p. 177-178)? Wouldn’t that be the most massive violation of the law of increasing entropy imaginable? Ah, but of course God can do whatever he likes, and he is not accountable to such trifles as the laws of thermodynamics. Presumably he has an inexhaustible supply of usable energy, or infinite time and patience. As a mere mortal, my patience with this kind of apologetic nonsense is limited.

Boudry, M., S. Blancke, et al. (2010). How not to attack Intelligent Design Creationism: Philosophical misconceptions about Methodological Naturalism. Foundations of Science, 15 (3), 227–244.












[1] There are several scientifically sanitized versions of Genesis around, see for example The Newer, More English Version by Tom Carver. Or the film clip “I Know More Than God”, https://www.youtube.com/watch?v=4qymoktf0wY#t=14
[2] You can see Clark getting uncomfortable with his own conclusion in the remainder of the quote: “Prejudice”, he writes, is actually just a form of “prejudgment, which is not always bad, certainly not in the ruling out of tiny elf theory”. If there are such good reasons, however, why talk about “prejudice”? In any case, what kind of reasons would Clark adduce? And why would they apply to elves but not to God? 

maandag 12 januari 2015

Charlie Hebdo: het brandpunt van religieuze haat

(Knack.be - 10 januari 2015)

Hulde aan alle kranten die de gewraakte cartoons van Charlie Hebdo hebben afgedrukt op hun voorpagina's. Het waren er nog veel te weinig. Enkele uren na de gruwelijke aanslag, sprak ik mijn hoop uit op een Charlie Effect: 'Als je iemand vermoordt omwille van een tekening, zal die de dag erop in 1.000 kranten prijken'. Dat bleek ijdele hoop.
Maar waarom olie op het vuur gooien en moslims opnieuw provoceren? Waarom zonodig die cartoons verder verspreiden, als er al zoveel bloed is voor vergoten? Willen we nog meer aanslagen op ons geweten?
Hoe verzoenend deze redenering ook klinkt, ze is laf en pervers. We moeten de cartoons niet afdrukken omdat ze moslims kwetsen, maar ondanks het feit dat ze (sommige) moslims kwetsen.
Ten eerste zijn die cartoons nieuws. Ze vormen de rechtstreekse aanleiding voor een gruwelijke moordaanslag. Lezers hebben het recht om te weten welke potloodstreken klaarblijkelijk zo wraakroepend waren dat ze met bloed moesten vergolden worden. Om te zien hoe mild en onschuldig deze spotprenten waren. Om te zien dat Charlie Hebdo geen racistich of xenofoob bolwerk is, maar met alles en iedereen de spot dreef.
Kiezen om de cartoons niet af te drukken, ondanks hun overweldigende nieuwswaarde, is capituleren aan het terrorisme. Het opzet van extremistische moslims, dat hun profeet nooit of te nimmer mag afgebeeld of beledigd worden, is daarmee geslaagd.
Maar sommigen zullen die cartoons toch sowieso overnemen ? Volstaat het niet dat wij hun recht daarop verdedigen, zonder het zelf uit te oefenen? De vrije meningsuiting is toch een recht, geen plicht?
Deze houding, gisteren verdedigd in een collectief editoriaal van The Guardian, is een subtielere vorm van lafheid. Als slechts enkele kranten de tekeningen overnemen, komen enkel zij in het vizier van de terroristen terecht. Hoe minder media de cartoons durven plaatsen, hoe meer gevaar de moedige enkelingen lopen. En als niemand ze nog overneemt, is dat het einde van de persvrijheid. De angst van krantenredacties voor aanslagen is zeer begrijpelijk, maar net daarom moeten we die cartoons massaal afdrukken, op alle voorpagina's. Dat heet risicospreiding en solidariteit.
Vous êtes Charlie? Meer mensen hadden Charlie moeten zijn in 2006, toen het satirische magazine als een van de enigen de moed had om de Deense cartoons over te nemen. Dat werd toen als onkies bestempeld, een onnodige 'provocatie', en kwam hen op een brandbom in de redactielokalen en een proces voor rassenhaat te staan (een potsierlijke beschuldiging). Door de lafheid van andere media, werd Charlie Hebdo het eenzame brandpunt van alle religieuze haat.
Tot op vandaag weigeren de grote Amerikaanse nieuwskanalen om de cartoons te vertonen, uit een misplaatst 'respect' voor religie. In de vuurlinies van het vrije woord sturen ze liever anderen vooruit. Dat is het dictaat van de langste tenen.
Mijn boodschap aan de redactie: plaats hiernaast gerust een cartoon van een stuk of wat profeten. Ik neem die volledig voor mijn rekening. Een eigen inzending kan ik u niet aanbieden. Mijn tekentalent zou pas écht een belediging zijn voor de profeet.

zaterdag 3 januari 2015

Oorlog tussen god en moderniteit allang afgelopen

De Tweede Wereldoorlog duurde tot augustus 1945, behalve voor de Japanse soldaat Hiroo Onoda, die begin dit jaar de geest gaf. Deze militaire buitenpost, die op een afgelegen eiland in de Filippijnen was gestationeerd, hield heldhaftig stand tot 1974, toen zijn commandant hem persoonlijk kwam overtuigen dat de oorlog echt was afgelopen.

Hedendaagse theologen doen me vaak denken aan deze tragische Japanse buitenposten, die in de oorlog bleven geloven lang nadat die voorbij was. Over de precieze einddatum van de strijd tussen God en de moderniteit (of de geallieerde wetenschappen), valt te redetwisten. 1859 lijkt een goede keuze: met de publicatie van Darwins On the Origin of Species was de tijd rijp voor overgave.

God ontslagen


God heeft door de eeuwen heen de tijden talloze leemtes in de werkelijkheid gevuld, maar telkens is Hij door de wetenschap verjaagd, om zich vervolgens elders te verschansen. Ettelijke argumenten zijn bedacht om zijn bestaan te bewijzen: geen enkel heeft stand gehouden. Nog niet zo lang geleden had God een uitgebreid territorium en uiteenlopende bevoegdheden: hij beheerde de hemelsluizen, ontketende stormen en bliksem, verhoorde gebeden en verrichte mirakelen, en hij trof de mensheid met plagen en epidemieën. Met zijn Woord was alles begonnen, en met zijn Bazuingeschal zou alles eindigen. De evolutietheorie ontsloeg God in één klap van zijn bevoegdheid over de levende natuur en haar wonderlijke ontwerpen: blinde natuurkrachten volstonden ruimschoots.


Breinkracht en voelhoorn


God heeft nog nooit een veldslag gewonnen, en al kilometers terrein prijsgegeven, maar toch blijft het rommelen in de achterhoede. Naarstig blijven theologen de kosmos afspeuren naar tekenen van een bovennatuurlijke aanwezigheid: in haar gewelddadige geboorte (de Oerknal), de fijnafstelling van haar natuurconstanten, of – waarom het zo ver zoeken – in ons eigen moreel bewustzijn. Ook die laatste bolwerken begeven het stilaan.
Maar wat deert de wereld ons? God zou springlevend zijn in de ijle abstracties van de hedendaagse filosofie, aldus Emanuel Rutten en Jeroen De Ridder. Indien dat waar is, lijdt mijn vakgebied aan ernstige botverkalking. Gelukkig is het sterk overdreven. Godsdienstfilosofen zoals Alvin Plantinga en Richard Swinburne worden door een kleine schare gelovigen op handen gedragen, maar door de meeste filosofen nauwelijks ernstig genomen. Theologie is de grootste intellectuele verliespost van de westerse geschiedenis: nergens is zoveel breinkracht verspild aan zo weinig inhoud. Filosofen houden zich er beter ver van.

Neem Plantinga, waarmee De Ridder en Rutten schermen, zonder evenwel één argument te noemen. ’s Mans werk is een rookgordijn van scholastische redenaties en pedante formalismen, waarachter een redenering schuilgaat die zo potsierlijk is dat ik ze hier zonder verlies aan inhoud in twee zinnen kan samenvatten: Gereformeerde gelovigen zijn uitgerust met een goddelijke voelhoorn in hun brein, door de Schepper zelf ingeplant, die hen onfeilbare kennis over God doorseint. Ergo: God bestaat. En wat met andersgelovige breinen? Die ontvangen ruis op hun antenne omdat ze zondig zijn. Bij de grootste doodzondaars - atheïsten – is het signaal morsdood. Dat soort dogmatiek, met een scholastisch strikje rond, gaat tegenwoordig door voor ‘filosofie’. 

Roze onzichtbare Eenhoorn


Emanuel Rutten presteerde zelf ook een ‘godsbewijs’: een logisch huzarenstukje over absolute zekerheden en diverse vormen van alwetendheid, zonder enige empirische inhoud, dat een voorkeursbehandeling geeft aan het drieletterwoord ‘G-o-d’, maar net zo goed opgaat voor een Roze Onzichtbare Eenhoorn (het favoriete mythische wezen van atheïsten).
Beide argumenten voor God heb ik eerder en uitgebreider aangepakt, voor wie het interesseert. Dat is aardig als logische vingeroefening om de geest te scherpen, maar ook hemeltergend, omdat het nergens toe leidt. Mijn bewondering gaat uit naar Herman Philipse, die 350 pagina’s heeft besteed aan de waarschijnlijkheidsargumentatie van Richard Swinburne, tot en met het vermeende lege graf van Jezus. Zoveel engelengeduld ben ik niet machtig.

Dood paard


Nadeel van die aanpak is dat ‘God’ van de weeromstuit weer over de tongen gaat. Als je een dood paard schopt, beweegt het ook een beetje. En tegen dat je alle vernuftige drogredenen in het ene godsargument hebt doorprikt, hebben gelovigen alweer een ander bedacht. Zolang de Hydra nieuwe hoofden groeit, is zij “springlevend”.

De nederlaag van God tegen de wetenschap is een “moderne mythe”, aldus Rutten en De Ridder. Natuurlijk. Hiroo Onoda dacht ook dat de berichten over de capitulatie van Japan loze geruchten waren, verspreid door vijandige krachten om zijn moraal te ondergraven.
Wil iemand de VU eens inlichten dat de oorlog is afgelopen?

(De Volkskrant - 2 januari 2015)

God en de alwetende eenhoorn

(Een stuk uit de oude doos over het godsbewijs van Emanuel Rutten, De Standaard - 19 april 2012)

In een aflevering van The Simpsons bewijst de minkukel Homer Simpson, plots geniaal geworden na een operatieve verwijdering van een potlood uit zijn brein, stoemelings dat God niet bestaat, terwijl hij toevallig een ontwerp voor vlaktaks op papier zette. De verbouwereerde Ned Flanders, Homers diep religieuze buurman, verzekert zich na luttele seconden van de formele geldigheid van het bewijs en houdt prompt de aansteker onder het vodje papier, ter bescherming van de religieuze gemeenschap.

Volgens de Nederlandse filosoof Emanuel Rutten moet Homer een fout gemaakt hebben. Bewijzen dat God niet bestaat, is volgens hem onmogelijk (misschien houdt God zich immers goed verborgen?). Sterker nog: uit die stelling puurt hij een nieuw bewijs voor de stelling dat God wél bestaat (DS 14 april). Als een bewering niet kenbaar is, omdat we ze onmogelijk kunnen bewijzen, zo luidt de redenering, dan is ze noodzakelijk vals. ‘God bestaat niet' is niet kenbaar, spijts Homer Simpson, dus is de stelling vals. Dus bestaat God.

Klinkt te mooi om waar te zijn? Dat is het ook. De gedachte dat we gewichtige zaken over de wereld kunnen aantonen door zulke logische kunstgrepen, gespeend van enige empirie, is een ernstige dwaling, en bezorgt de academische filosofie een slechte naam. In de 11de eeuw al bedacht de benedictijnermonnik Anselmus zo'n filosofisch foefje: God is het meest perfecte wezen denkbaar. Maar als hij niet zou bestaan, dan ontbeert hij een belangrijke positieve kwaliteit (namelijk: bestaan), en dan zou hij niet perfect zijn. Dus bestaat God.

Een goede filosoof ruikt meteen onraad bij zulke frivoliteiten (denken we aan het ‘perfecte eiland': als het niet bestaat, zou het niet perfect zijn. Varen we er morgen naartoe?). 

Absurditeiten

De meeste godsbewijzen exploderen in absurditeiten, zoals een eiland dat noodzakelijk moet bestaan. Bekijken we even of Ruttens argument bestand is tegen pakweg eenhoorns. Is het niet evenzeer onmogelijk om zeker te ‘weten' dat eenhoorns niet bestaan? Misschien leven ze ondergronds, of bestaan ze uit onzichtbare antimaterie? Nee, volgens Rutten, want God, indien hij bestond, zou weten dat eenhoorns niet bestaan (hij zou zich herinneren dat hij ze niet geschapen had). Dus is er een mogelijke wereld waarin iemand weet dat eenhoorns niet bestaan, namelijk een wereld waarin God bestaat.

Wie over mogelijke werelden begint, begeeft zich echter op glad ijs. Laten we de bal terugkaatsen. Een alwetend hoefdier met één hoorn – dat leeft in een mogelijke wereld – zou ook weten of God al dan niet bestaat. Als die schrandere eenhoorn dat van God kan weten (en vice versa), dan is het niet-bestaan van God opnieuw kenbaar volgens Ruttens definitie en valt zijn argument in duigen. Wie zegt immers dat er niet twee (of oneindig veel) alwetende wezens bestaan, die van elkaars bestaan afweten? De argumenten van Rutten voor een voorkeursbehandeling van God zijn circulair: wat als we dat beladen drieletterwoord vervangen door ‘klein pierke', zoals Etienne Vermeersch ooit zei? Wat hebben we dan bewezen?

De redenering bijt zichzelf dus in de staart. Maar waar gaat ze dan precies in de mist? Ruttens opvatting van ‘weten', ontleend aan René Descartes, vereist absolute zekerheid. Zolang er ruimte is voor het minste zweempje twijfel, kunnen we niet zeker ‘weten' dat God niet bestaat. Dat is alsof men probeert over een lat te springen die oneindig hoog ligt. Als we Ruttens redenering volgen, dan ‘weten' we evenmin of de zon morgen opgaat, of de maan een bol kaas is, of Elvis nog leeft, of de wereld vijf minuten geleden geschapen is. Geen van die mogelijkheden kunnen we logisch uitsluiten, maar toch kunnen filosofen ze fileren met een ander instrument, het zogenaamde scheermes van Ockham, ontleend aan een andere middeleeuwse filosoof. Dat principe stelt dat eenvoudige verklaringen verkiesbaar zijn boven ingewikkelde, en dat we niet meer entiteiten mogen aannemen dan strikt noodzakelijk.

Waarschijnlijkheid

Absolute zekerheid nastreven als kennisideaal is onzinnig, behalve voor logische en wiskundige stellingen (en dan nog is de mens feilbaar). Moderne filosofen en wetenschappers leggen de lat doorgaans lager en nemen vrede met een hoge mate van waarschijnlijkheid, in het licht van de best beschikbare evidentie. Dan kunnen we wel degelijk ‘weten' dat Elvis dood is en dat de maan geen bol kaas is. Maar dan kunnen we ook het bestaan van bovennatuurlijke wezens loochenen, zoals God. Ruttens godsbewijs, voor wie het wil nalezen op zijn website, goochelt met die meerduidigheid van de term ‘weten' en de filosofische flipperkast van mogelijke werelden.

Elke godsbewijs heeft een zere plek, zoals Jean Paul Van Bendegem zei, een logische achilleshiel. Hoewel dat soms aanleiding geeft tot interessante filosofische steekspelen, zijn formele godsbewijzen, opgesteld zonder input van de wereld buitenaf, eigenlijk een vruchteloze onderneming. Bewijzen dat iets níét bestaat, omdat het bijvoorbeeld intern tegenstrijdig is, is een haalbaarder kaart (en dan nog is er ruimte voor discussie). Is een alwetend wezen niet überhaupt incoherent, met of zonder hoorn? Is een algoede schepper niet strijdig met de ontzagwekkende hoeveelheid lijden in het universum? Zoals Stendhal ooit zei: La seule excuse de Dieu, c'est qu'il n'existe pas. Misschien had Homer Simpson toch gelijk.