Gelegenheidsrelativisme

De filosoof Allan Bloom verzuchtte ooit: ‘Van één ding kan een professor absoluut zeker zijn: nagenoeg iedere student die de universiteit binnenkomt, gelooft of beweert te geloven dat waarheid relatief is.’ Nu ben ik zelf vooralsnog geen professor, maar ik deel de verzuchting van Bloom. Het citaat van Bloom bevat echter een subtiel caveat, waar je snel overheen zou lezen: ‘… of beweert te geloven.’

Geloven studenten écht dat waarheid relatief is, of dat de werkelijkheid een sociale constructie is? Dat zou zowat de meest kolossale drogreden uit de geschiedenis van het denken zijn. Het argument dat waarheid relatief is, is immers zo allesverwoestend dat het zichzelf opblaast. Als het ‘waar’ is dat de waarheid relatief is, dan is de stelling zelf relatief en heft ze zichzelf op. Relativisme over waarheid is het argumentatieve equivalent van ‘wederzijds verzekerde vernietiging’, het afschrikmiddel voor het gebruik van kernwapens uit de Koude Oorlog. Relativisme aanhangen is net zo irrationeel en zelfdestructief als een kernwapen gebruiken in een nucleaire wapenwedloop: het verzekert je eigen vernietiging. Maar volgens mij wordt de relativistische soep nooit zo heet gegeten als ze wordt opgediend. Niemand handelt naar de opvatting dat waarheid relatief is. Als puntje bij paaltje komt, geloven ook zelfverklaarde relativisten hun eigen slogans en boutades niet echt. Ze zijn even verontwaardigd als je hen valselijk van een misdrijf beschuldigt, en ze lachen even hard om iemand die denkt dat de aarde plat is. Postmodernisten orakelen dat ‘waarheid’ louter een product is van machtsstructuren, maar als de machtigste man ter wereld (Donald Trump) zegt dat er meer volk was op zijn inauguratie dan die van Obama, dan noemen ze dat (terecht) een flagrante leugen. Postmoderne dwaallichten laten hun relativisme varen als ze naar de dokter gaan voor een kankerscreening, en ze stappen met een gerust gemoed een vliegtuig in om naar hun postmoderne conferenties te reizen, vertrouwend op de wetten van de fysica. Zoals Richard Dawkins ooit zei: ‘Nobody is a social constructionist at 30,000 feet.’

Relativisme over waarheid is dus niet zozeer een oprechte overtuiging, maar eerder een holle slogan, een handige troefkaart die mensen inzetten als het hun goed uitkomt, en daarna weer opbergen. Mijn collega Steije Hofhuis merkte onlangs op dat het een ‘gelegenheidsargument’ is. Die omschrijving geeft mooi het vrijblijvende en opportunistische karakter van relativisme weer. Laten we het ‘gelegenheidsrelativisme’ noemen. Mensen denken niet echt dat waarheid relatief is, maar bij gelegenheid doen ze weleens alsof.

(Column Filosofie Magazine)

https://www.filosofie.nl/dossiers/index.html

Reacties

  1. Beste,
    Nadat ik uw column had gelezen dacht ik: “Ja maar”
    Als ik zou zeggen dat waarheid relatief is dan zou ik daarmee bedoelen dat mijn kennis nooit waarheid kan vatten. U schrijft: “ze lachen even hard om iemand die denkt dat de aarde plat is.” In een nog niet zo lang verleden tijd was een bolle aarde zeer moeilijk voor te stellen. (“Hoe komt het dan dat men niet van die bol valt?” Hoor je vandaag nog kinderen zich afvragen als je hen vertelt dat de aarde bol is.)
    Er kan slechts één waarheid bestaan is wat u bedoelt denk ik met dit artikel. Maar denkt u dat iemand die waarheid kan vatten? Dat laatste is denk ik wat wordt bedoeld met de waarheid is relatief: de menselijke voorstelling van waarheid of zelfs een klein gedeelte van waarheid.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Beste Ansali,
      Dat de waarheid soms moeilijk te achterhalen is, of dat er veel onenigheid over bestaat, of dat wij allemaal met een bepaalde bril naar de wereled kijken -- dat zijn stuk voor stuk epistemologisch punten. Die betreffen de kénnis die we van waarheid kunnen opdoen, maar doen niets af aan de objectiviteit van waarheid zelf (wat ze ook is). Die epistemologische punten omschrijven met de slagin "waarheid is relatief", kan veel verwarring zaaien. De waarheid is niet relatief, onze kennis erover is wel feilbaar. Dat de aarde bolvormig is, was "waar" sinds haar ontstaan, zelfs toen iedereen geloofde dat ze plat was, en zelfs toen er nog veel onenigheid over bestond.

      Verwijderen
    2. Beste,

      Bedankt voor uw antwoord.
      Ik heb in dat verband een vraag die ik u al dikwijls had willen stellen. Ik zou het waarderen als die vraag niet wordt begrepen als een poging kritiek te geven. Ik ben niet alleen nieuwsgierig. Ik probeer u ook te begrijpen. Voor mij is er iets dat niet klopt ofwel iets dat ik niet begrijp.
      Ik vind wat u "waarden" noemt eigenlijk "waarheden" zijn en dat men ze als waarheden zou moeten aannemen, bijvoorbeeld de gelijkwaardigheid van man en vrouw of wanneer u het heeft over de waarden van de verlichting. Als die "waarheden" "waarden" zijn vind ik dat ze relatief worden. Iets dat waarde heeft denk ik dan, daaraan kan een maat gegeven worden van veel of weinig; van belangrijk of waardeloos.

      Verwijderen
    3. Beste Ansali,
      De "gelijkheid" van man en vrouw, bijvoorbeeld wat betreft intellectuele vermogens, is een een wetenschappelijk feit, een statistische waarheid over twee groepen (er zijn wetenschappelijke dicussies over uitzonderingen, bv. over ruimtelijke oriëntatie, geheugen of sociale intelligentie). Maar dat is nog iets anders dan "gelijkWAARDigheid". Een waarde kan je niet wetenschappelijk meten. Er zijn feitelijke verschillen tussen mannen en vrouwen (bv. wat betreft spiekracht), maar dat belet ons niet om ze gelijkwaardig te behandelen. Dat is een morele keuze, geen wetenschappelijk feit.
      De Verlichting omvat volgens mij zowel "waarheden" (via rationeel wetenschappelijk onderzoek) en "waarden" (vrijheid, gelijkheid, secularisme, kritisch denken, etc.).

      Verwijderen
  2. Beste,
    Bedankt. Ik maak een heel andere (bijna averechts) gedachtegang maar uiteindelijk komt het op hetzelfde neer vind ik. Ik begrijp je nu al heel wat beter. :-)

    BeantwoordenVerwijderen

Een reactie plaatsen

Populaire berichten van deze blog

We zijn veel te lief voor extreemlinks: Over het dempen van ideologische beerputten

Ook links zwijgt ex-moslims dood

The Relentless Retreat: God in the Age of Science.