Posts

The cultural buck stops somewhere: the origin of supernatural belief and the role of agency detection

(Commentary on "Seeking the Supernatural: The Interactive Religious Experience Model" by Neil Van Leeuwen & Michiel van Elk, target paper for Religion, Brain & Behavior by )
When I was a kid I used to pray in front of a glow-in-the-dark statue of the Virgin Mary. To “enhance” my telepathic connection with the Mother of God, I would rapidly flick the light switch of my room on and off, in the hope of eliciting some sort of anomalous visual experience (to no avail). As Van Leeuwen and van Elk would put it, I had absorbed “general beliefs” about the Mother of God from my parents and teachers, and I had even received a material “prop” (from my grandmother), but no-one had instructed me about the light switch. I was “actively seeking” personal experiences of the supernatural in a more or less creative fashion, in order to support my general beliefs.
Anecdotes aside, I applaud Van Leeuwen and van Elk’s interactive model of religious belief, which clearly moves the debate fo…

Denkfout: verborgen agenda's

Image
Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Meestal probeer ik een terugkerende patroon te ontwaren in alledaagse argumenten, op een manier die hopelijk een gevoel van herkenning opwekt bij de lezer (‘Dat heb ik ook al meegemaakt!’).
Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling, een verborgen agenda. Misschien proberen Jeroen Hopster en ik onder het voorwendsel van een ‘neutrale’ analyse van drogredenen een bepaalde ideologische of politieke agenda door te drukken. Misschien zijn wij blanke mannen ons niet eens van die agenda bewust!
Klinkt dit bekend in de oren? Je maakt een inhoudelijk punt, en in plaats van dat je gesprekspartner daarop ingaat, krijg je te horen: “Maar wat is je bedoeling hiermee? Waar wil je eigenlijk naartoe?” De laatste keer dat het me overkwam, was de vraag afkomstig van drie academische collega’s, die een reactie hadden geschreven op mijn essay over “zinvol geweld”, wa…

Laatste nagel aan doodskist van Freud

Image
Sigmund Freud lijkt definitief de sigaar. De vader van de psychoanalyse wordt in de biografie The Making of an Illusion helemaal door de mangel gehaald. Filosoof Maarten Boudry heeft alle begrip. "Freud heeft nooit degelijke wetenschap bedreven." We hebben afgesproken in de Gentse koffiebar Den Hoek Af. Toepasselijk op Sigmund Freud? “Precies”, lacht filosoof Maarten Boudry, die zijn masterscriptie wijdde aan de denker uit de twintigste eeuw. Lichtten vorige publicaties de “pseudowetenschapper” al de voet, dan schiet de Amerikaanse biograaf Frederick Crews echt met scherp. In 660 bladzijden rekent Crews vakkundig af met de man die nooit succesverhalen boekte en ze dan maar verzon. Met de man ook die telkens weer flaters sloeg, maar nadien deed alsof zijn neus bloedde. Of kwam dat door de cocaïne? Boudry: “Ik heb me lang afgevraagd: hoe is het mogelijk dat Freud op zo’n dwaalspoor is geraakt, terwijl hij eerst toch een beloftevolle wetenschapper was? Hij was tenslotte intelli…

Linkse feitenvrije wetenschap ging aan Trump vooraf

Image
De hoop dat Donald Trump snel zou vallen is niet uitgekomen. Voorlopig zullen we te maken blijven hebben met een Amerikaanse president die de eerlijke spelregels van het debat schaamteloos aan zijn laars lapt. ‘It’s true’, zegt hij, wanneer de feiten hem bevallen. Maar wanneer ze net even wat minder goed uitkomen, zoals rond klimaatverandering, of het aantal mensen bij zijn inauguratie, worden de zaken opeens relatief. Een woordvoerder introduceerde zelfs de term “alternatieve feiten”, en terecht schokte het de wereld.


Wat minder mensen weten is dat een vergelijkbaar arbitraire omgang met de feiten in grote delen van onze sociale en geesteswetenschappen al decennia doodnormaal is geworden. Ook daar voortdurend dezelfde willekeur: wanneer de feiten uitkomen zijn het gewoon de feiten, en wanneer ze niet uitkomen worden de zaken opeens relatief. Dan horen we over de onherleidbare subjectiviteit van interpretaties, de illusie van objectieve kennis, de meervoudigheid van waarheden. 
Sinds…

Het Geheime Genootschap van Sigmund F.

Psychoanalyticus Stijn Vanheule neemt Sigmund Freud in de verdediging tegen criticasters als Frederick Crews, over wiens Freud-biografie ik in De Tijd schreef. De psychoanalyse, zo brengt Vanheule aan, is nu eenmaal “in zijn omvattendheid niet empirisch te onderzoeken”. Maar nauwelijks twee regels verder verkondigt hij dat onderzoek in de neurowetenschappen al “twintig jaar steun verleent” aan Freuds kernideeën over dromen en driften. Het is het één of het ander: ofwel is het niet toetsbaar, ofwel is het bewezen.
Hoe dan ook, de tweede stelling is blufpoker: de droomtheorie van Freud is een wetenschappelijk sprookje, dat vooral op de lachspieren werkt als je het nu terug leest, en aan het begrip “verdringing” kan je enkel “steun verlenen” als je het zo ver oprekt dat het niets meer met Freud heeft te maken. Misschien is het feit dat Vanheule consequent de naam van “Frederick Crews” verkeerd spelt (zonder “k”) wel een geval van Freudiaanse “verdringing”? (Een “ka” is een bazige vrouw…

Zinvol geweld (reactie op Le Monde)

Begin april dit jaar verscheen van mijn hand een Nederlands essay waarin ik de mythe van het “zinloos geweld” doorprik. Geweld is zelden zinloos, zo betoogde ik, maar bijna altijd gedreven door rationele motieven en drijfveren. Geweldplegers slaan niet blind en willekeurig toe, en ze plegen niet zomaar geweld om het geweld zelf. Naarmate geweld "zinvoller" is, wordt het zelfs gevaarlijker. Als iemand door ideologische waanbeelden wordt bevangen, kan hij met de beste bedoelingen gruweldaden plegen.
Maanden lang kraaide geen haan naar mijn essay. Maar toen ik in de nasleep van Charlottesville een paragraaf via Twitter verspreidde, brak een storm van protest los, die nu zelfs de pagina’s van Le Monde heeft gehaald. Ik werd beschuldigd van negationisme, geschiedvervalsing en vergoelijking van de Holocaust. Le Monde beschrijft mij als “réputé proche de droite Trumpienne”, en verwijst naar anonieme critici volgens wie mijn werkelijke bedoeling erin bestaat om de Vlaamse collabora…

Trouver le sens de la violence

Cette année au début avril, j'ai publié un essai en néerlandais dans lequel je démontais le mythe de la "violence gratuite" (Filosofie van geweld, Polis, 2017). J'y affirmais que la violence était rarement gratuite, mais qu'au contraire, elle était presque toujours dictée par des motifs et des ressorts rationnels.

Les agresseurs ne frappent pas aveuglément ni au hasard, pas plus qu'ils ne commettent des actes violents pour l'amour de la violence. Mieux encore, plus la violence a du "sens", plus elle en devient dangereuse. Lorsque quelqu'un est en proie à un délire idéologique, il peut commettre des atrocités avec les meilleures intentions.
Pendant plusieurs mois, mon essai est passé inaperçu. Mais lorsque, dans la foulée des événements de Charlottesville, j'ai diffusé sur Twitter un paragraphe au sujet du nazisme j'ai déclenché une tempête de protestation qui a même atteint récemment les pages du Monde. J'ai été accusé de négationn…